Terenoznawstwo


Każdy z nas wie, że są cztery strony świata i chyba nawet każdy z nas umie je wymienić. Jednak, co wie każdy harcerz, sama wiedza o czterech strona świata nie wystarcza. W życiu nietylko harcerskim, ale i co dziennym wiedza z terenoznawstwa przydaje się bardzo. Zachęcamy zatem do lektury, byście już nigdy nie gubili się w lesie, górach, a nawet w mieście...:)

Kompas to urządzenie wskazujące północ. Zasadniczym elementem tego urządzenia jest igła magnetyczna, która zwraca się w kierunku północy magnetycznej, jeżeli ma zapewnioną swobodę poruszania. Zwykle zapewnia jej to woda.

Kompas czy busola?
To pytanie dosyć częste. Busola jest przyrządem przystosowanym do wyznaczania azymutu, w związku z czym posiada ruchomą tarczę z podziałką 0-360º, a także szczerbinkę lub chociaż strzałkę – przyrząd do wyznaczenia kierunku w terenie. Kompas zamiast podziałki ma różę wiatrów – północ, północny wschód ku północy, północny wschód... (N, NNE, NE...)

Inne sposoby wyznaczania stron świata

Bywa tak, że wychodząc na rajd czy wędrówkę nie zawsze bierzemy ze sobą busolę, a kierunki świata i tak musimy wyznaczyć. Sprawa dla niektórych staje się beznadziejna, ale nie dla harcerzy. Istnieje bowiem szereg innych metod, z których jedne są niezawodne, inne prawie pewne, ale do części z nich trzeba podchodzić z dystansem.

Najpewniejsze metody to te, które wykorzystują położenie Słońca i gwiazd

Słońce — jeżeli w południe ustawimy się tyłem do Słońca, to nasz cień będzie wskazywał północ (uwaga! – informacja ta jest prawdziwa dla południa czasu miejscowego, który minimalnie różni się od czasu administracyjnego, dlatego korzystając z zegarka, możemy otrzymać północ z minimalnym błędem, zwykle nie ma to jednak znaczenia)

Słońce i zegarek — ta metoda jest dużo bardziej uniwersalna od poprzedniej, ponieważ pozwala na wyznaczenie kierunku południowego o każdej porze dnia, jeżeli tylko widać Słońce, i – oczywiście – jeżeli mamy zegarek (wskazówkowy!) - patrz rysunek obok
Jeżeli obrócimy zegarek tak, że mała wskazówka będzie skierowana na Słońce, to połowa kąta (dwusieczna) zawartego między godziną dwunastą a małą wskazówką wyznaczy nam południe (przy czym przed południem kąt ten mierzymy w lewo od dwunastej, a po południu – w prawo). 
Metoda ta jest opatrzona tym samym błędem co metoda pierwsza.

Gwiazda Polarna — wskazuje kierunek północny, problem polega tylko na znalezieniu jej. Gwiazda Polarna (inaczej: Północna) znajduje się na końcu dyszla Małego Wozu (Małej Niedźwiedzicy), jest to jednak gwiazdozbiór trudno zauważalny. Znacznie łatwiej znaleźć na niebie Wielki Wóz (Wielką Niedźwiedzicę). Następnie trzeba poprowadzić prostą przez dwie gwiazdy – tylne koło wozu i gwiazdę bezpośrednio nad nią (dwie gwiazdy po stronie przeciwnej od dyszla). Jeżeli na tej prostej odmierzymy pięć odległości między tymi dwoma gwiazdami i tam będzie Gwiazda Polarna. (patrz rysunek poniżej).

 

Wyznaczania kierunków świata, na podstawie obserwacji przyrody.

Oprócz tych metod, które można traktować jako dokładne, istnieje kilka sposobów wyznaczania kierunków świata, na podstawie obserwacji przyrody. Wykorzystują one wpływ temperatury, wiatrów i opadów na drzewa, kamienie i inne tzw. przedmioty terenowe. Poniższe metody mają szansę się sprawdzić, gdy mamy do czynienia z warunkami typowymi – możemy orientować się po samotnie stojącym drzewie, bo działają na niego różnorakie czynniki, jednak na nic zda się nam drzewo w środku lasu, gdzie ze wszystkim stron otaczają je inne drzewa i osłaniają przed wiatrem, deszczem, nasłonecznieniem itp. Trzeba również zwrócić uwagę na to, że nie zawsze północna strona jest najbardziej niekorzystna. W Polsce mamy przewagę wiatrów zachodnich i bywa, że to one w bardziej eksponowanych miejscach kształtują sylwetkę drzew.


Gałęzie samotnie rosnącego drzewa są dłuższe od strony południowej; bierze się to stąd, że jest o strona nasłoneczniona, a drzewu słońce potrzebne jest do życia (przeprowadzania procesu fotosyntezy), dlatego od południa bardziej rozwija swoją koronę.


Słoje ściętego drzewa są węższe od północy a szersze od południa. Słój to roczny przyrost drzewa, szerszy słój – to większy przyrost. Drzewo szybciej rośnie od południa.


Mech porasta kamienie pnie drzew, kamienie, skały, mury bardziej od strony północnej; jest to strona bardziej wilgotna. (Te same tendencje wykazują glony i porosty).


Mrowisko jest bardziej strome od północy, a wypłaszczone od południa
Czasem zdarza się także, że i w mieście trzeba wiedzieć, gdzie jest północ. Okazuje się, że ludzka cywilizacja mimowolnie wykształciła pewne rzeczy, dzięki którym wyuczony harcerz może rozpoznawać kierunki świata.


Stare kościoły najczęściej są orientowane. Oznacza to, że zbudowano je tak, że prezbiterium (część świątyni w której znajduje się ołtarz) znajduje się po stronie wschodniej świątyni.


Anteny satelitarne odbierające polskie programy są skierowane na południe.



Mapa jest to graficzne przedstawienie trójwymiarowej powierzchni określonego terenu za pomoca odpowiednich umownych znaków w zmniejszeniu zwanym skalą mapy .

Plan jest analogicznym przedstawieniem terenu bez obrazu jego rzeźby


Skala mapy 
Skala mapy przedstawia zależność między odległością wykazaną na mapie, a faktyczną odległością w terenie. 
Jeśli tę zależność wyrazimy ułamkiem o liczniku =1 , np. 1/1000 to stosunek ten nazywamy skalą liczbową.
Im mianownik jest mniejszy, tym skala mapy jest większa, a więc i obraz danego obszaru jest większy

W biegach na orientację najczęściej stosujemy mapy w skali 1:15000; 1:10000; 1:5000, czasem dla przedstawienia szczegółu {osiedla ,szkoły i podobnych obiektów } stosuje się skale 1:4000 ; 1: 3000.

Skala mapy jest liczbą oderwana czyli możemy prowadzić pomiar na mapie w dowolnej jednostce miary: milimetrach centymetrach.

Aby obliczyć wymiar w terenie należy postapić w następujący sposób :
Mapa w skali 1: 10000
1 cm na mapie = 10000 cm w terenie - czyli 100m w terenie bo 1m = 100 cm

A jak to będzie wyglądać na mapie turystycznej w skali 1; 75 000 ? 
1 cm na mapie = 75000 cm w terenie - czyli 750 m w terenie

I jeszcze przykład obliczania odległości na mapie z atlasu w skali 1: 3.000.000
1 cm na mapie = 3 000 000 cm w terenie - czyli 30 km w terenie , bo 1 km= 1000 m
I jeśli teraz na tej mapie z atlasu zmierzymy odległość między dwoma punktami i wyniesie ona np. 12 cm to faktyczna odległość = 12 x 30 = 360 km


Znaki topograficzne

Wszystko co znajduje się na powierzchni ziemi staramy się pokazać na mapie. Służą do tego znaki topograficzne drukowane w sześciu zasadniczych kolorach: czarnym, brązowym, niebieskim, zielonym, żółtym i białym

Kolor czerwony zarezerwowany jest do rysowania na mapie trasy biegu na orientację.

Kolorem czarnym zaznacza się to wszystko co zrobił człowiek ręką, nogami i co zrobiły nogami zwierzęta poza tym kolorem czarnym rysuje się skały i kamienie.

Kolorem brązowym zaznaczone sa elementy rzeźby drogi utwardzone.

Kolorem niebieskim zaznaczone są wszystkie elementy związane z wodą.

Kolor biały żółty zielony obrazują roślinność z tym, że biały to las przebieżny typowy dla danego obszaru; zielony to las o ograniczonej przebieżności, im gęstszy tym zieleń ciemniejsza;  żółty teren otwarty pola łąki

Znaki topograficzne dzielimy na: punktowe, liniowe, konturowe, objaśniające

Znaki punktowe to np. dół, paśnik , krzyż; wielkość znaku {mierzona w skali mapy } nie mówi nic o wielkości obiektu. Środek figury wyznacza dokładnie położenie obiektu.

Znaki liniowe {np. mur rów } - znak ten ze swoja długością odpowiada rzeczywistym wymiarom obiektu zmniejszonym wg skali mapy .

Znaki konturowe są przedstawione w skali mapy i oddają kształtem kontury danego obiektu

Wykaz większości znaków zawiera barwna wkładka załączona do tego opracowania.


Oznaczenia znaków do pobrania w dziale download.


Północ na mapie 
Na mapie do biegów na orientację północ pokazana jest przy pomocy linii kreślonych kolorem czarnym lub niebieskim. Nazywamy je południkami. Często u góry południka rysowana jest strzałka wskazująca północ. Także góra litery lub cyfry opisu skierowana jest na północ { z wyjątkiem cyfr określających wartość warstwową wskazują kierunek pod górę i liter opisujących nazwę rzeki lub pasma górskiego }


Rzeźba terenu 
Rzeźbę terenu przedstawia linia zamknięta łącząca miejsce o tej samej wysokości w stosunku do poziomu odniesienia. Poza warstwicami stosujemy dodatkowe znaki, które przedstawiają niewielkie kopce pagórki doły rynny itp. Są one rysowane kolorem brązowym. 
Wysokość warstwicowa tj. pionowa odległość jednej warstwicy od drugiej oznaczona jest literą e=5m. Wartość ta zwana jest tez cięciem warstwicowym 
Dla przejrzystości co piąta z tych warstwic pogrubia się. Dla lepszego przedstawienia rzeźby terenu której nie oddają warstwice zasadnicze można stosowaćwarstwice pomocnicze. Przy e=5 mogą być one rysowane co 2,5 m lub co 1,25 m


Orientowanie mapy 
Zorientowanie mapy polega na jej ustawieniu w płaszczyźnie poziomej by kierunek pólnocny na mapie odpowiadał kierunkowi północy w terenie.

Mapę można zorientować :

  • Geometrycznie porównując szczegóły terenu z ich odwzorowaniem na mapie
  • Magnetyczne tj. przy użyciu kompas


  • Poruszanie się w terenie 
    Ruch w terenie przy pomocy mapy sprowadza się do następujących czynności:

  • zorientowania mapy,
  • ustalenia miejsca, w którym się znajdujemy,
  • określenia celu wędrówki,
  • wybrania drogi i ruszamy 

  • Wymienione powyżej czynności zawierają w szystko co robi każdy z nas wędrując w terenie. Niektóre z nich są nam już znane inne dopiero poznamy  Przy pomocy skali mapy określimy długość trasy  warstwice pokażą nam rzeźbę terenu, długość trasy wskaże punkty pośrednie – miejsce odpoczynku , punkty widokowe, punkt docelowy zmusza nas do wcześniejszego zaplanowania powrotu, zaś dzięki umiejętności czytania mapy wybierzemy odpowiednia dla nas drogę. 


    Ale najważniejsze jest to aby w czasie ruchu prowadziła nas mapa. Ona musi być z nami zawsze zorientowana i zawsze musimy wiedzieć, w którym miejscu się znajdujemy. Trzymaj więc palec na mapie w miejscu aktualnego położenia. A to że mapa jest duża, a na dworze leje jak z cebra to żadna przeszkoda bo przed wyruszeniem w teren należy zapakować mapę w folię, można ja zginać tak aby widać było tylko najbliższy teren wędrówki.



    Materiały zazerpnięte ze strony V Szczepu z Katowic

    Darmowe strony internetowe dla każdego